مَن وَ تَن

معرفی نویسنده

کتاب خفی علایی دومین کتاب فارسی سید اسماعیل جرجانی(گرگانی) است.

جُرْجانى، اسماعيل بن حسن بن محمد بن محمود بن احمد، طبيب نامدار سده‏هاى 5- 6 ق است. براى او القاب و كنيه ‏هاى متفاوتى ذكر كرده‏اند: زين الدين، شرف الدين، ابوابراهيم، ابوالفتح، ابوالفضائل، الامير السيد الامام، علوى حسينى، سپاهانى گرگانى، و طبيب علوى. درباره سير زندگى او آگاهى چندانى در دست نيست. برخى محل تولد وى را گرگان دانسته‏اند و با توجه به اينكه او خود در مقدمه ذخيره خوارزمشاهى از ورود خويش به خوارزم در 504 ق ياد كرده و در مقدمه ويرايش عربى ذخيره سن خود را هنگام نگارش آن كتاب 70 سال گفته است، میتوان تولد وى را در 434 ق، يا اندكى پس از آن دانست. او احتمالاً مقدمات طب را در گرگان فراگرفت. برخى از محققان او را از شاگردان ابن ابى صادق نيشابورى دانسته‏اند؛ حال آن‏كه جرجانى در ذخيره تنها از ابن ابى صادق نقل كرده است و از عبارت او پيداست كه ابن ابى صادق را شخصاً نمی‏شناخته است.

جرجانى در ذخيره به سفر خود به قم و ديدار با فرزندان كوشيار گيلانى، اخترشناس سده 4 ق و نيز سفر به مرو اشاره كرده است. تا جايى كه میدانيم، وى مابقى عمر خويش را در شهرهاى خوارزم و مرو گذراند و مدتى نيز در خوارزم سرپرستى داروخانه بهاء الدوله را برعهده داشت. درباره زمان و محل مرگ وى نيز گزارش‏هاى متفاوتى وجود دارد. سمعانى محل وفات او را شهر مرو دانسته و از محمود بن محمد بن عباس صاحب كتاب تاريخ خوارزم نقل كرده است كه جرجانى در 531 ق در مرو درگذشت. بيهقى مى‏گويد كه جرجانى را در 531 ق، هنگامى كه او در سنين كهولت به سر مى‏برده، در سرخس ديده است. حاجى خليفه نيز به 3 تاريخ مختلف، 530، 531 و 535 ق اشاره كرده است كه اگر تاريخ تولد او را در حدود سال 434 ق بدانيم، بايد گفت كه او عمر درازى كرده است. خواندمير او را تا زمان علاء الدين محمد بن تكش زنده دانسته و ابن ابى اصيبعه او را ملازم علاء الدين شمرده است. با اين فرض جرجانى بايد بيش از 150 سال عمر كرده باشد كه ظاهراً اين اشتباهات به سبب خلط نام دو خوارزمشاه رخ داده است.

کتاب خُفی علایی

« خفى علايى( خف علائى يا الخفية العلائية)»، به زبان فارسى، دومين تأليف طبى سيد اسماعيل جرجانى است كه به امر اتسز خوارزمشاه، پس از سال 521 ق- سال جلوس اتسز بر تخت سلطنت- تأليف شده است.

ناگفته نماند كه مشهور، خفى علايى را خلاصه‏اى از ذخيره مى‏دانند. اين مطلب را از مقدمه جرجانى نيز مى‏توان استظهار كرد؛ بااين‏حال، اين مطلب به تمام معنى كلمه صحيح نيست، بلكه در خفى علايى بسيارى از مباحث مطرح‏شده در« ذخيره»- همانند مباحث تشريح- به چشم نمى‏خورد.

ساختار

اين كتاب، داراى دو بخش است. بخش اول، مباحث نظرى و بخش دوم، مباحث عملى را در بر مى‏گيرد.

بخش اول، داراى دو مقاله است كه مقاله اول آن، در 16 باب و مقاله دوم در 7 باب تدوين يافته است.

بخش دوم، داراى هفت مقاله است و مقاله دوم آن، مشتمل بر 18 باب مى‏باشد.

گزارش محتوا

مقاله اول از بخش نخست، در باره تدبير حفظ صحت است و در آن، مباحثى همچون تدبير هوا، تدبير فصل‏هاى سال، تدبير شهر و مسكن، تدبير جامه پوشيدن، معرفت غذا و تدبير آن، تدبير آب، تدبير شراب، خواب و بيدارى و… مطرح شده است.

مقاله دوم از بخش مزبور، در باره مقدمه معرفت بيمارى است و در آن، مباحثى مانند شناختن بيمارى، تدبير شناختن نضج، شناختن بحران، شناختن علت‏ها كه به ديگر علت زائل شود، شناختن حال‏ها كه در تن مردم پديد آيد و نشان بيمارى بود كه خواهد بود و شناختن وقت مرگ بررسى شده است.
مقاله اول از بخش دوم، در ذكر توصيه‏هايى به اطباء است.

مقاله دوم، در علاج بيمارى‏ها از سر تا پاست، مانند بيمارى‏هاى سر و دماغ، بيمارى‏هاى چشم، بيمارى‏هاى گوش، بيمارى‏هاى بينى، بيمارى‏هاى دهان و دندان و زبان و حلق و حنجره و…

مقاله سوم، در باره تب‏ها و حصبه و آبله است.

مقاله چهارم، در باره آماس‏ها، جراحت‏ها و ريش‏هاست.

مقاله پنجم، در باره علاج شكستگى استخوان و كوفتگى و بيرون آمدن استخوان‏هاست.

مقاله ششم، در باره زينت و آراستگى بدن است.

مقاله هفتم، در باره علاج مسموميت‏هاست.

« خفى علايى»، نگاشته‏اى است مختصر كه براى كسانى نوشته شده كه حوصله و توان مراجعه به كتب مفصلى همچون« ذخيره خوارزمشاهى» را ندارند؛ ازاين‏رو، خواننده نبايست توقع داشته باشد كه مباحث علمى و پيچيده و نيز نقد و كنكاش در اين اثر مطرح شده باشد.
البته از آنجا كه مؤلف اين اثر، طبيبى گران‏قدر است، آنچه در اين مختصر نگاشته، قابل توجه و استفاده است؛ خصوصاً مبحث معالجات آن، چرا كه مؤلف در اين قسمت، مهم‏ترين بيماریها و از سوى ديگر سودمندترين روش درمان هر بيمارى را ذكر میكند و از اين جهت، براى كسانى كه آشنايى چندانى با علم پزشكى ندارند سودمند است.